De Hollandsche IJssel is altijd een werkrivier geweest. Een keur aan historische bouwwerken langs de oevers getuigt daarvan.
De vroegere kaarsenfabrikant Gouda Apollo (1858) is nog te herkennen in het bedrijf Uniqema. Dat maakt nu halffabrikaten gebaseerd op natuurlijke oliën en vetten. De schoorsteen van de kaarsenfabriek, ooit in gebruik als energievoorziening, werd gerestaureerd. Ook het glas in lood en de eiken betimmeringen in de directiekamer dateren nog uit de 19e eeuw. Historische kaarten laten de voormalige paardenstallen zien, naast de rivier en de openbare weg die het terrein doorkruisten.
De watertoren (1924) in Moordrecht houdt de herinnering aan de KVT levend. De Koninklijke Verenigde Tapijtfabrieken ging in 1990 failliet. De toren is verbouwd tot een unieke woning. Het oude toegangshek markeert nu de entree tot de woonwijk. In Ouderkerk aan den IJssel staat een watertoren (1916) die is opgetrokken uit ijsselsteentjes. Ook kenmerkend voor de streek is de watertoren bij Gouda (1883), ontworpen door ir. J. Schotel in rode baksteen.
Door de overstap van houtbouw naar steenbouw bloeide de steenindustrie. In de 17e eeuw stonden langs de Hollandsche IJssel wel 30 steenbakkerijen. De zachtgebakken gele steentjes, gemaakt van slib uit zellingen, leenden zich het best voor schoorstenen, gewelven, binnenmuren en huizen. Behalve bij de watertoren duiken de originele gele steentjes overal op langs de rivier. In de Dorpsstraat van Capelle aan den IJssel bijvoorbeeld, maar ook bij de herbouw van Molen Windlust in Nieuwerkerk aan den IJssel. In de afgelopen 4 jaar maakten vrijwilligers ruim 50.000 ijsselsteentjes schoon voor de restauratie van de molen. Grote kans dat die steentjes ooit zijn gebakken in Nieuwerkerk aan den IJssel, in steenbakkerij Olifant. Dit rijksmonument kreeg van architect Gunnar Daan een nieuwe bestemming als woonhuis. Ovenruimte en toegangspoort dienen nu als binnenplaats; de woongedeelten bevinden zich in de zwartgeteerde turfschuren.
Die typische schuren van zwart geteerd hout zien we vaker, bijvoorbeeld aan de dijk in Ouderkerk aan den IJssel. Met zijn rieten dak hoort de schuur echt thuis in het slagenlandschap van de Krimpenerwaard. De vorm van het dak noemt men 'afgewolfd'. Op de zelling Ouderkerk Centrum ligt op nr. 35 van de IJsseldijk West nog een restant van een steenbakkerij. Het is de oude directeursvilla, gebouwd in neoclassicistische stijl.
Waar scheepvaart is, ontstaan scheepswerven voor de bouw en reparatie van boten. Kleine houten schepen werden overal langs de Hollandsche IJssel gebouwd. Door de bouw van grote stalen schepen, voorzien van stoommachines en dieselmotoren, nam het aantal werven in de Hollandsche IJsselstreek af. De laatste actieve scheepswerf is Van Duijvendijk in Krimpen aan den IJssel. In Capelle aan den IJssel is langs de dijk op nr. 151 nog het kantoorpand te zien van de voormalige scheepswerf A. Vuijk en Zonen, waar de werkzaamheden werden gestaakt in de jaren '70 van de vorige eeuw.
Langs de rivier staan nog een aantal oude graanmaalderijen. De maalderij in Gouderak heeft een traditioneel 'mansardedak', genoemd naar de 17e-eeuwse Franse architect F. Mansart. In Ouderkerk aan den IJssel staat een voormalige graanmaalderij en rijstpellerij van een moderner type. Deze karakteristieke oeverbebouwing is nu eigendom van de firma Heuvelman.
Andere watergebonden bedrijven waren touwslagerijen en rietmattenmakerijen. Touwen werden gemaakt van hennep en gebruikt in de scheepvaart. Rietmatten dienden op steenplaatsen als bescherming tegen zon en vorst, omdat die de stenen zouden uitdrogen en scheuren. Ook werden rietmatten gebruikt als dijkversterking. Later namen basalt- en betonblokken deze taak over. Betonmortelcentrale Holcim (voorheen Rook) in Krimpen aan den IJssel is een vertrouwd beeld van bedrijvigheid langs de Hollandsche IJssel.
De houtloodsen aan de IJsseldijk Noord in Ouderkerk aan de IJssel representeren de houtbedrijvigheid langs de Hollandsche IJssel. Aanvoer gebeurt nog altijd grotendeels per schip.
Een ander herkenbaar beeld in de streek tekent Vis Staalbouw IJsseldijk West, Ouderkerk aan den IJssel. Het bedrijf kent een lange geschiedenis, met een smederij die stamt uit de 17e eeuw.
Een laatste rustplaats aan het water, dat kan langs de Hollandsche IJssel. Behalve de moderne begraafplaats IJsselhof in Gouda, met een wandelpad langs de rivier om as te verstrooien, liggen her en der historische begraafplaatsen. Verscholen in de berm, of openlijk, met een duidelijke herinnering aan geliefden en streekgenoten die er rusten. Een voorbeeld is de buitendijkse begraafplaats in Krimpen aan den IJssel (1830 tot 1914). Restauratie zorgde dat dit unieke stuk, waar belangrijke notabelen, steenbakkers en scheepsbouwers begraven liggen, bewaard bleef.
Aan de IJsseldijk Noord in Ouderkerk aan den IJssel stamt een begraafplaats uit 1828. Deze herbergt prachtige monumenten, zoals een neoclassicistisch houten lijkenhuisje. Een rijkversierde zuil werd er geplaatst voor A.J. Schelling uit Ouderkerk aan den IJssel, die jong overleed te Caïro.